Περιεχόμενα Ημερολογίου 2004

ΣΕΛΙΔΑ 1
Η επιστημονικά αποδεδειγμένη σήμερα ισότητα των δυο φύλων και η θεσμικά, μέσα από πολλούς αγώνες,  κατοχυρωμένη ισοτιμία δεν ήταν πάντοτε μέσα στην ιστορία δεδομένες. Η μετάβαση, πριν χιλιάδες χρόνια,  από την μητριαρχική στην πατριαρχική κοινωνία αποτέλεσε την απαρχή της υποβάθμισης του γυναικείου φύλου. Για αιώνες η γυναίκα έζησε στην αφάνεια και στη σκιά του άντρα-αφέντη, και ως τα χρόνια της Βιομηχανικής Επανάστασης υπήρξε αντικείμενο κάθε μορφής εκμετάλλευσης και καταπίεσης.

Την οικονομική ανεξαρτησία της γυναίκας, αποτέλεσμα της εισόδου της στην παραγωγική διαδικασία, ακολουθεί το αίτημα για νομικά και πολιτικά δικαιώματα. Μέσα από ποικίλες διεκδικήσεις και μεγάλους αγώνες, κατάφερε σήμερα η γυναίκα να βελτιώσει σταδιακά τη θέση της στις αναπτυγμένες βιομηχανικά και αστικοποιημένες χώρες, και να κατακτήσει θεσμικά την ισότητα, αν και σε πολλές περιοχές του πλανήτη η θέση της δε φαίνεται να έχει αλλάξει ουσιαστικά.

Το φετινό ημερολόγιο είναι αφιερωμένο σε αυτό το  «άλλο μισό του ουρανού», την τυραννισμένη, μέσα στην ιστορία, γυναίκα, τη πολύπαθη μάνα, την αιώνια αυτή πηγή ζωής, το σύμβολο κάθε δημιουργίας.

Και πιο ειδικά,  είναι αφιερωμένο στη Βλάχα γυναίκα, πηγή ζωής και πλούτου για τη βλάχικη οικογένεια και κοινωνία που η ιστορία και προσφορά της έχουν μείνει στο περιθώριο, όπως ήταν σε γενικές γραμμές και ολόκληρη η ζωή της. Είναι αφιερωμένο στη μεγάλη μάνα, τη maia, τη manamare, που διασώζει και μεταφέρει, από γενιά σε γενιά, την πλούσια πολιτισμική παράδοση και τη γλώσσα των Βλάχων.

Muljarea la fara a nostra tsanu limba, traditsia, aradzle shi adetsle shi li avem noi astadz ca atsea cama scumba yishteare shi ti atsea s-li vigljemu shi s-li alasamu la fitsiorlji shi la nipotslji a noshtri.

Το αφιέρωμα αυτό ας προστεθεί στις λίγες προσπάθειες και ενέργειες αναγνώρισης του  ζωογόνου,  βασικού για την ύπαρξή των Βλάχων, έργου της.

ΣΕΛΙΔΑ 2
Η γυναίκα, μέσα στη βλάχικη οικογένεια, ακολούθησε την πορεία - εξάλλου, δεν μπορούσε να γίνει διαφορετικά -  της γυναίκας στη νότια βαλκανική, αρχικά στα πλαίσια της Οθωμανικής αυτοκρατορίας και του φεουδαρχικού συστήματος, και αργότερα στα πλαίσια των εθνικών κρατών και της αστικής τάξης. Ως και τον 19ο αιώνα, ζει στο περιθώριο της οικονομικής, κοινωνικής, πολιτικής και πολιτιστικής ζωής.

Η παντοδυναμία του άντρα αποτελεί την κυρίαρχη ηθική. Μέσα στην ανδροκρατούμενη πατριαρχική οικογένεια η γυναίκα βίωσε τη διάκριση, την αδικία, την αυθαιρεσία, την περιφρόνηση μέσα από την εξουσία του πατέρα, του άντρα, του αδελφού, του πεθερού, του κουνιάδου. Αγράμματη η γυναίκα, γεμάτη προλήψεις και δεισιδαιμονίες, περιορίζεται , με τις όποιες διαφοροποιήσεις στις αριστοκρατικές ή αγροτικές οικογένειες ,στην οικιακή εργασία και στην ανατροφή των παιδιών ή επιδίδεται στην αγροτική εργασία. Οι ιδέες για ισοτιμία των δυο φύλων από τη δυτική Ευρώπη, στις αρχές του 20ου αιώνα, υιοθετούνται με αργούς ρυθμούς στις βαλκανικές κοινωνίες, και η βελτίωση της θέσης της γυναίκας συμβαδίζει με τις λαϊκές κατακτήσεις.

Ωστόσο, η Βλάχα την ίδια εποχή, αν και κοινωνικά υποβαθμισμένη, μέσα στο σπίτι συχνά έχαιρε αξιοπαρατήρητης εκτίμησης, και ουσιαστικά, ιεραρχικά η πιο ηλικιωμένη, ήταν αφέντρα σε ζητήματα διοίκησης του σπιτιού,  οικονομικής διαχείρισης και διαπαιδαγώγησης των παιδιών. Ο άντρας της απέδιδε τον ανάλογο σεβασμό, και έτσι πολλές φορές η Βλάχα αναδεικνύεται σε πολύτιμο συμπαραστάτη και συνεργάτη του.

ΣΕΛΙΔΑ 3
Αυτή τη διαφοροποίηση της Βλάχας στα πλαίσια της οικογένειας την παρατήρησαν και την πιστοποιούν πολλοί περιηγητές. Ενδεικτικά, οι A. Wace - M. Thomson , στις αρχές του 20ου αιώνα, αναφέρουν ότι, αντίθετα με ότι συχνά συμβαίνει με τις γυναίκες στον ελλαδικό χώρο, οι Βλάχοι φέρονται με πολύ μεγαλύτερο σεβασμό στις γυναίκες και σε μερικές περιπτώσεις σχεδόν σαν να είναι ίσες. Οι γυναίκες κάνουν επισκέψεις , όπως και οι άντρες, και συζητούν μεταξύ τους ελεύθερα. Οι ίδιοι περιηγητές τονίζουν ότι αυτή η συγκριτικά ανώτερη θέση της Βλάχας μέσα στην οικογένεια εντυπωσιάζει όποιον επισκέπτεται ένα βλάχικο χωριό και ότι οι γυναίκες των Βλάχων ποτέ δε γίνονται αυτό που συχνά γίνονται οι γυναίκες σε άλλα χωριά, σκλάβες δηλαδή στα σπίτια των συζύγων τους, που συχνά τις εκτιμούν μόνο λίγο περισσότερο από παραδουλεύτρες (A. Wace - M. Thomson: ΟΙ ΝΟΜΑΔΕΣ ΤΩΝ ΒΑΛΚΑΝΙΩΝ, σελ.51-52).

Οι ανωτέρω  επιστήμονες-περιηγητές, που μελέτησαν κυρίως τους Βλάχους της Σαμαρίνας, επισημαίνουν το βασικό ρόλο που παίζουν οι Βλάχες στη φιλοξενία που αποτελεί το άπαν της βλάχικης ζωής, όπως επιγραμματικά αναφέρουν, καθώς και ένα σύστημα επισκέψεων, συνηθειών και εθίμων, στα οποία πρωτοστατούν οι γυναίκες. Στην προσπάθεια να ερμηνεύσουν την πιο ελεύθερη ζωή των Βλάχων, την αποδίδουν μερικώς στα συχνά ταξίδια τους, που τους παρέχουν καλύτερους τρόπους και μια πιο ευρύτερη θεώρηση της ζωής.

ΣΕΛΙΔΑ 4 
Και βέβαια είναι ορθή η επισήμανση των A. Wace - M. Thomson ότι η διαφορετική θέση της γυναίκας στη βλάχικη οικογένεια οφειλόταν στα ταξίδια των Βλάχων, που είχαν οικονομικό και εμπορικό χαρακτήρα. Όντας, κατά κύριο λόγο, κυρατζήδες και έμποροι οι Βλάχοι βρίσκονταν συχνά καθοδόν . Τα βλάχικα καραβάνια διέσχιζαν τη Βαλκανική ως τη Βιέννη και την Κεντρική Ευρώπη, και οι βλάχοι κυρατζήδες ήταν μεταφορείς όχι μόνο εμπορευμάτων αλλά και ιδεών. Οι νέες ιδέες και αντιλήψεις έφταναν στα Βαλκάνια και με τους βλάχους κυρατζήδες, και δεν ήταν δυνατό να μην επηρεάζουν και τους ίδιους. Παράλληλα, και η άλλη κύρια επαγγελματική ενασχόληση, η κτηνοτροφία, κρατούσε τους Βλάχους μακριά από τις οικογένειές τους για βδομάδες, συχνά και μήνες. Όλο αυτό το διάστημα της απουσίας των αντρών, στο σπίτι διαφέντευε η γυναίκα, και έτσι εξηγείται κατά ένα μέρος η καλύτερη σχετικά θέση της.

Υπάρχει όμως και ένας άλλος  βασικός λόγος για τη διαφοροποίηση αυτή που σχετίζεται τη συμμετοχή της βλάχας στην παραγωγική διαδικασία. Η άφθονη πρώτη ύλη, τα μαλλιά, και η εργατικότητα της Βλάχας είχαν μετατρέψει το σπίτι σε μια αυτόνομη παραγωγική μονάδα, μια μικρή βιοτεχνία. Ο αργαλειός, η ανέμη και το τσικρίκι δε δούλευαν μόνο τη μέρα αλλά και στα πολύωρα νυχτέρια. Τα παραγόμενα αγαθά αυτής της πολύμοχθης εργασίας δεν προορίζονταν μόνο για οικογενειακή χρήση αλλά και για πώληση, και στις αγορές της Βαλκανικής τα βλάχικα υφαντά ήταν περιζήτητα. Πολύ σωστά ειπώθηκε ότι μεγάλο μέρος του βλάχικου πλούτου ήταν αποτέλεσμα αυτής της εργασίας.

Πραγματικά, αυτή η θέση της Βλάχας  στην παραγωγική διαδικασία είναι που την καθιστά αφέντρα μέσα στο σπίτι, τη στιγμή που έξω στην κοινωνία ακολουθεί την κοινή μοίρα της γυναίκας.

ΣΕΛΙΔΑ 5
Η σχετικά καλύτερη θέση της γυναίκας στη βλάχικη οικογένεια δεν πρέπει βέβαια να γενικευτεί, γιατί όπως αναφέρθηκε, η θέση της γυναίκας επηρεάζεται από τις ευρύτερες οικονομικές και πολιτικές συνθήκες και τις αλλαγές που συντελούνται. Το θεσμικό, ηθικό, πολιτιστικό πλαίσιο που αντιστοιχεί στη μεταβατική περίοδο από τη φεουδαρχία στον καπιταλισμό αφήνει περιθώρια διαφοροποιήσεων  ανάλογα με τις συνθήκες από κοινωνία σε κοινωνία, από κοινότητα σε κοινότητα, από ιστορική περίοδο σε περίοδο. Διαφοροποιήσεις στο χώρο και στο χρόνο που αντανακλούν κατά βάθος την πάλη του παλιού που φεύγει με το καινούριο που έρχεται. Έτσι άλλες σχέσεις και αξίες επικρατούν στην παραδοσιακή- διευρυμένη οικογένεια και άλλες στην πυρηνική μεταβιομηχανική κοινωνία, που αποτελούν μορφές του ίδιου θεσμού και για μεγάλο διάστημα συνυπάρχουν.

Στη βλάχικη διευρυμένη οικογένεια, με τις συλλογικές προτεραιότητες να εξισορροπούν τις συγκρούσεις των ρόλων, υφίσταται μια αυστηρή εθιμική ιεραρχία που η γυναίκα πρέπει να σεβαστεί απόλυτα. Προσφωνεί όλα τα αρσενικά μέλη με τον όρο αφέντη, υπακούει στην πεθερά και σέβεται την ιεραρχία μεταξύ των συννυφάδων της. Αντίθετα, στην πυρηνική οικογένεια, η συζυγική σχέση αποδεσμεύεται  από τον άμεσο έλεγχο της ευρύτερης ομάδας, η προσωπική έκφραση αποτελεί δικαίωμα της γυναίκας , η οποία έχει λόγο στη διαχείριση των οικογενειακών υποθέσεων.

Μα η θέση της γυναίκας διαφοροποιείται και από κοινότητα σε κοινότητα. Στα αστικά βλάχικα κέντρα, όπως στη Νέβεσκα, την Κλεισούρα, το Κρούσοβο και άλλα, η γυναίκα επηρεάζεται περισσότερο από τις εξελίξεις και υιοθετεί πιο εύκολα τις νέες δυτικές συνήθειες σε σχέση με τις κτηνοτροφικές κοινότητες, Σαμαρίνα, Σέλι, Περιβόλι και άλλες, στις οποίες οι αλλαγές είναι αργόσυρτες και δυσδιάκριτες. Και αυτή η διαφοροποίηση εκφράζεται όχι μόνο εξωτερικά, π.χ στο ντύσιμο, αλλά και στις σχέσεις μέσα στην ίδια την οικογένεια, τα ενδιαφέροντα της γυναίκας, την ενασχόλησή της με τα γράμματα. Εξάλλου, και μέσα στην ίδια  βλάχικη κοινότητα, παρουσιάζονται διαφοροποιήσεις σχετικά με τη θέση της γυναίκας ανάλογα με τον επαγγελματικό προσανατολισμό της κάθε οικογένειας, την οικονομική της κατάσταση και την κοινωνική της θέση.

ΣΕΛΙΔΑ 6
Αν κάποιος μελετήσει το λαϊκό πολιτισμό του τόπου μας σε όλες τις εκφάνσεις του, θα διακρίνει ένα συγκεκριμένο τύπο  βλάχας γυναίκας , με κύρια χαρακτηριστικά την εξωτερική ομορφιά και τη χάρη - με κριτήρια αισθητικής της εποχής βέβαια -,  μα και την αντοχή και την εργατικότητα, τη σεμνότητα και την τιμιότητα αλλά συνάμα το σεβασμό  και την αποφασιστικότητα. Όλες αυτές οι αρετές αντανακλώνται όχι μόνο στα βλαχόφωνα αλλά και στα ελληνόφωνα τραγούδια, που συχνά κάνουν λόγο για τη Βλάχα την έμορφη, τη Βλάχα την παινεμένη, που από τη ραχούλα ροβολάει γνέθοντας με τη ρόκα,   σέρνει στα πόδια της δροσιά και στα μαλλιά της μόσχο ή για τη Βλάχα που έπλενε  στην άκρη στο ποτάμι , με ασημένιο κόπανο, πλάκα μαλαματένια κι απ ο το πολύ το χτύπημα ερράγισεν η πλάκα.

Είναι, όπως επισημάνθηκε ήδη,  πολλά τα βλάχικα τραγούδια που αναφέρονται στις αρετές της βλάχας , όπως και τα παρακάτω που κάνουν λόγο για την ομορφιά την εργατικότητά της:  

Nu va dada s mi marita, ca dzatse ca escu njica
Njica, njica di noua anji, di noua anji calcai tu dzatsi.
Shi alta  dada amea nu s featsi,shi  ca pi mandatu nji mi featsi
Analta, analta ca fidani, alba aroshi ca mirgjani
Shi cari mi lia va s treaca bana...
Tana amea, Tana ali dada, nishitzuta laia n padi
Trei lari tu septumana,lji armasi maljilu tu mana
Trei piti tu septumana,lji armasi shtsala tu mana

Με πόνο αποχωρίζεται τους δικούς της, όταν παντρεύεται στα ξένα. Ο πλούτος δεν τη συγκινεί, ο πόνος την κατέχει  

-Mvesta nuoa din Curtseau, cali buna, cali greaua
Di flurii acupirita, di asimi asimusita
Cljinati, mveasta, cljinati pi calu cu funtili

-Tse s mi ncljinju cavai di mini, patru frats nji aveamu n casa
Nu s afla unu s mi afireasca ,nu s afla unu tra s mi tsana
Di mi deadi dada largu, s nu mi avda, s nu mi veada  

Αλλά και η αποφασιστικότητά της είναι αξιοπαρατήρητη  

-Nu nji ti aradi feata njica, shi nu ginu la noi
La noi ari munti mari shi nu va pots tra s ginji

-Pulju cu peani va mi facu shi io la voi va ginu

-Nu nji ti aradi feata njica, shi nu ginu la noi
La noi ari vali mari shi nu va pots tra s trets

- Pescu tu apa va mi facu shi io la voi va ginu...

Ο ίδιος τύπος γυναίκας αναδύεται και μέσα από τα βλάχικα παραμύθια και τις ποικίλες παραδόσεις.

ΣΕΛΙΔΑ 7
Μια διάσταση προσφοράς της Βλάχας δεν είναι ευρέως γνωστή και έχει σχέση με την ευποιία. Οι ευεργεσίες έχουν ταυτιστεί με τους Βλάχους , αλλά η προσφορά της Βλάχας στο χώρο της ευεργεσίας διαφεύγει από πολλούς. Δεν πρέπει όμως να παραβλέπεται. Υπάρχουν πολλές Βλάχες με τεράστιες δωρεές για κοινωφελή έργα, και από το ανεκτίμητης αξίας Αρχείο του Γ. Πλατάρη-Τζίμα  αναφέρουμε ενδεικτικά μια μόνο, για να τις τιμήσουμε όλες: Τη Μιχαέλα Γ. Αβέρωφ, την πάμπλουτη γνήσια απόγονο του μεγάλου εθνικού ευεργέτη, τη διανοούμενη με συμμετοχή στην Εθνική Αντίσταση  που με επιθυμία της θάφτηκε διακριτικά (1977) στην Καισαριανή των λαικών αγώνων και της αντίστασης. Η Μιχαέλα Γ. Αβέρωφ άφησε, με διαθήκη της, μέρος της μεγάλης της περιουσίας για την ίδρυση της "Στέγης Μιχαέλας Αβέρωφ", όπου θα φιλοξενούνται άνθρωποι των γραμμάτων και των τεχνών. Επίσης άφησε κληροδότημα για το Δημόσιο Ψυχιατρείο Αθηνών και για την Εταιρεία Προστασίας των Ζώων. Διαχειριστής είναι το Δ/Σ της Εταιρείας Ελλήνων Λογοτεχνών, της οποίας ήταν μέλος.

Κοντά όμως στις επώνυμες, δεν πρέπει να ξεχνούμε  και τις ανώνυμες βλάχες-και είναι πολλές- οι οποίες πρόσφεραν τον οβολό τους από το υστέρημά τους, και αυτό έχει την ίδια μεγάλη σημασία.

Στο ίδιο πνεύμα προσφοράς, αλλά με οικουμενικές διαστάσεις, και η μαμά Τερέζα, η οποία από την πλευρά του πατέρα της ήταν Βλάχικης καταγωγής, από τη μεγάλη μοσχοπολίτικη οικογένεια Bojagi, και ως τα δεκαοχτώ χρόνια της ζούσε στη βλάχικη συνοικία, στα Σκόπια.  

Θα ήταν παράλειψη, αν δε γινόταν μνεία στις Βλάχες Σελιώτισσες , οι οποίες στην επανάσταση του 1878, στην οποία πρωτοστάτησαν οι Βλάχοι από το Σέλι  Παύλος και Πέτρος Μπαντραλέξης,  βρήκαν τραγικό θάνατο στο μοναστήρι των Αγίων Πάντων, πάνω από τα Παλατίτσια. Σε αυτές ανήκει η τιμή της ονομαστικής μνημόνευσης:

Μαρία Μητραντώνη, Κυράτσα Μπιντιβάνου, Ελένη Τσούλιου, Βαγγελία Σάντου, Σουλτάνα Μαρίτσα, Μαρία Σιούλα, Κατερίνα Νιώπα.   

Η τελευταία έπεσε στο γκρεμό μαζί με το γιο της Γιάννη, που τον βρήκαν να θηλάζει από τη νεκρή μάνα του, και ο οποίος επέζησε του δράματος και πέθανε γύρω στα 1930 στη Βέροια.

Το σύντομο αυτό σημείωμα θα κλείσει με τη μεγάλη προσφορά της Βλάχας στη  μετάδοση και διατήρηση της παράδοσης και της βλάχικης γλώσσας. Παλαιότερα, οι βλάχες μεγάλωναν τα παιδιά τους με τη βλάχικη γλώσσα, καθώς συχνά οι ίδιες δε μιλούσαν άλλη γλώσσα, όπως πιστοποιούν οι περιηγητές. Σήμερα, πάλι η γυναίκα κυρίως, η  maia, η manamare, μεταδίδει , όπου είναι δυνατό, τη γλώσσα και αντιστέκεται στην αδιαφορία  μπροστά στη γλώσσα που χάνεται. Αλλά αυτό δεν αρκεί. Στις νέες συνθήκες οι λιγότερο ομιλούμενες γλώσσες δε σώζονται με αυτόν τον τρόπο, επιβάλλεται η επιστημονική αντιμετώπισή τους.