Περιεχόμενα Ημερολογίου 2005

ΕΞΩΦΥΛΛΟ
Φωτό: φυσικό τοπίο και ένθετες φωτογραφίες από Συράκο, Αργυρόκαστρο, Κρούσιοβο 
Μοτο βλάχικο: Armanlu nu ceari Nji alagai di munti munti...

Noulu annu cu sanatati
ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ - CALENTARU
2005


ΣΕΛΙΔΑ 1 
Οι Βλάχοι στη νότια Bαλκανική: Ιστορική παρουσία και σύγχρονη πραγματικότητα
(Αrmanlji tu Balcanu)

Τα ιστορικά τεκμήρια για τους Βλάχους είναι διάσπαρτα στους Βυζαντινούς χρονογράφους, τους περιηγητές και τις ποικίλες ιστορικές πηγές, και ανάγουν τους Βλάχους ως ιστορική παρουσία στις αρχές της πρώτης χιλιετίας, την εποχή των ρωμαϊκών χρόνων. Ενδεικτικά αναφέρονται κάποια τεκμήρια:

  • Οι Ρωμαίοι γίνονται σταδιακά κύριοι στη νότια βαλκανική, από το 219 π.Χ , όταν έβαλαν για πρώτη φορά πόδι στα Bαλκάνια, ως το 146 π.Χ, όταν υπέταξαν τη νότια Ελλάδα, και έκτοτε αρχίζει ο εκλατινισμός των Βαλκανίων, και δημιουργείται το Latinum Balcanicum, από το οποίο προήλθαν τέσσερις νεολατινικές αυτόνομες γλώσσες: η βλάχικη στη νότια Βαλκανική, η Μογλενιτική στη μεθόριο με την Π.Γ.Δ.Μ, η Ιστριακή στην Ιστρία, και η Ρουμανική βόρεια του Δούναβη.

  • Edictum Antoninianum (212 μ.Χ): όλοι οι κάτοικοι της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας αποκτούν το δικαίωμα του Ρωμαίου πολίτη ( Romanus cives), και σταδιακά σχηματίζεται το όνομα με το οποίο αυτοπροσδιορίζονται οι Βλάχοι: Armanji ή Rramanji.

  • Βυζαντινά στρατεύματα, με στρατηγό τον Κομεντίολο, εκστρατεύουν εναντίον των Αβάρων στη Θράκη (579-582). Ένα μουλάρι μισοέγειρε από τη μια μεριά και δεν το αντιλήφθηκε ο ημιονηγός, δηλ. ο κυρατζής που πήγαινε μπροστά. Το αντιλήφθηκε όμως αυτός που ακολουθούσε και φώναξε στην πατρική γλώσσα: «τη πατρώα φωνη: τόρνα, τόρνα, φράτερ...»δηλ. αδελφέ, γέρνει το φορτίο. Ο στρατός το παρεξήγησε και τράπηκε σε φυγή, γιατί το ταύτισε με το ομόηχο tornate, δηλ. γυρίστε πίσω. Αυτή η μαρτυρία των βυζαντινών χρονογράφων Θεοφάνη και Θεοφύλακτου (597 μ.Χ) εκλαμβάνεται ως η πρώτη γραπτή μαρτυρία για τη βλάχικη γλώσσα. Η φράση επιζεί σχεδόν ατόφια, μέχρι και σήμερα, στους Βλάχους κυρατζήδες.

  • Η μαρτυρία Κεδρηνού (976 μ.Χ) που κάνει λόγο για «Βλάχους οδίτες» θεωρείται η πρώτη στην ιστορία για το όνομα Βλάχος.

  • Στη συνέχεια υπάρχουν συνεχείς αναφορές των Βλάχων. Ενδεικτική αναφορά: Σιγίλια Βασιλείου Β, Κεκαυμένος, 'Αννα Κομνηνή, Χωνιάτης, Κίνναμος, Χαλκοκονδύλης, Φραντζής, λατινικές πηγές, αρχεία Βενετίας, Βενιαμίν εκ Τουδέλης, λογοτεχνία(Chanson de Roland, γερμανικό έπος Νιμπελούγκεν) κ. ά.

  • Κείμενα περιηγητών κατά την Οθωμανική κυριαρχία, δημόσια έγγραφα και διεθνείς συνθήκες τον εικοστό αιώνα ( σουλτανικό ιραδέ 22-5- 1905, συνθήκη Βουκουρεστίου 1913, συνθήκες τέλους πρώτου παγκόσμιου πολέμου 1919).

Οι Βλάχοι σήμερα, αν και ο ισοπεδωτικός εικοστός αιώνας, με τους εθνικιστικούς παροξυσμούς και τις ποικίλες προπαγάνδες, σε μεγάλο βαθμό συνέβαλε στην αφομοίωσή τους και στον περιορισμό της γλωσσικής ιδιαιτερότητάς τους, είναι μια πραγματικότητα σε όλα τα βαλκανικά κράτη, με ζωντανή παρουσία σε όλες τις εκφάνσεις της σύγχρονης ζωής: στην οικονομία, την πολιτική, τον πολιτισμό.

Ωστόσο, οι σημερινές συνθήκες ευνοούν τη διατήρηση των πολιτισμικών ιδιαιτεροτήτων. Σήμερα, η Ε.Ε, με τα θεσμικά της όργανα κα ποικίλα ψηφίσματα, αποβλέπει στην προστασία των ολιγότερο ομιλούμενων γλωσσών, οι οποίες έχουν καταγραφεί σε ειδικό Χάρτη Γλωσσών του Ευρωπαϊκού Γραφείου για τις ολιγότερο ομιλούμενες γλώσσες (EBLUL), που ψηφίστηκε με συντριπτική πλειοψηφία, και κυκλοφορεί από τις Βρυξέλλες και το Δουβλίνο. Και αυτό γιατί η Ε.Ε θεωρεί αυτές τις γλώσσες αναπόσπαστο τμήμα της ευρωπαϊκής κληρονομιάς. Και βέβαια η πολιτική βούληση της Ε.Ε διαφαίνεται σε πλήθος σχετικών αποφάσεων , και ειδικά στους Βλάχους αναφέρεται η Σύσταση 1333 του 1997 της Κοινοβουλευτικής Συνέλευσης του Συμβουλίου της Ευρώπης η σχετική με τον Αρωμουνικό = Βλάχικο πολιτισμό και γλώσσα, με τη οποία καλεί τα βαλκανικά κράτη, στα οποία ζουν Βλάχοι να «επικυρώσουν το Χάρτη με τις περιφερειακές γλώσσες, με σκοπό τη διαφύλαξη και την προαγωγή της βλάχικης γλώσσας και του πολιτισμού τους, ο οποίος φαίνεται να καταδικάζεται σε εξαφάνιση, εκτός και αν οι ευρωπαϊκοί θεσμοί και ειδικότερα το Συμβούλιο της Ευρώπης τρέξουν για βοήθεια»

Σε αυτό το πνεύμα κινούμενος, ο πρόεδρος της Δημοκρατίας, κ. Κωστής Στεφανόπουλος, κατά την επίσκεψή του, το Νοέμβρη του1998, στα βλαχοχώρια της ορεινής Καλαμπάκας, προέτρεψε τους κατοίκους να μάθουν στα παιδιά τους τη βλάχικη γλώσσα, λέγοντας επί λέξει: «Ένα από τα πολυτιμότερα κομμάτια της όμορφης πατρίδας μας είναι οι Βλάχοι. Και δεν το λέω αυτό για να κολακέψω κανέναν. Είναι μια ιστορική αλήθεια και μια πραγματικότητα.

Τι είναι οι Βλάχοι το ξέρουν καλά οι ίδιοι, αλλά και οι ιστορικοί, οι εθνολόγοι και ο γλωσσολόγοι, και είναι πια αποδεδειγμένο. Όπως είναι φυσικό, όλοι οι λαοί έχουν αναμιχθεί με άλλους και το ίδιο συμβαίνει με την Ελλάδα. Υπάρχουν βέβαια στοιχεία και κομμάτια απόλυτα γνήσια, χωρίς ουδεμία ανάμειξη, και αυτό είναι το βλάχικο στοιχείο, που είναι ακόμη πιο γνήσιο από τα υπόλοιπα. Και έχετε αυτό το πλεονέκτημα(οι Βλάχοι) μιας πολιτιστικής μεγαλύτερης κληρονομιάς από τους άλλους: τη βλάχικη διάλεκτο, την οποία πρέπει να συντηρήσετε και να μαθαίνουν τα παιδιά. Να μιλιέται και αυτό το ιδίωμα, γιατί είναι μέσα στην πολιτιστική μας κληρονομιά και δεν πρέπει να χάνεται ό,τι ανήκει στην Ελλάδα.

Τώρα υπάρχουν όλες οι προϋποθέσεις. Έχουμε τη δική μας θέληση, τις δικές μας δυνατότητες, αλλά και τη βοήθεια της Ευρώπης, ας μην το ξεχνούμε αυτό. Έχουμε τη βοήθεια των άλλων ευρωπαϊκών κρατών». Εφημ. «Έρευνα» Τρικάλων, 8.11.1998.


ΣΕΛΙΔΑ 2
Οι Βλάχοι στην Ελλάδα. 
Η λατινογλωσσία της νότιας Βαλκανικής είναι δεδομένη. Η λατινική γλώσσα, είχε εκτοπίσει σχεδόν εντελώς την ιλλυρική και θρακική γλώσσα, και σε μεγάλο βαθμό την ελληνική, στις βορειότερες τουλάχιστον περιοχές (μαρτυρία Ιωάννη Λυδού, 6ος αιώνας μ.Χ). Η προαιώνια κοιτίδα, το λίκνο των Βλάχων εντοπίζεται κυρίως στον ελλαδικό χώρο, και πιο συγκεκριμένα στην Πίνδο, τη Θεσσαλία, τη Μακεδονία. Σε αυτές τις περιοχές γεννήθηκαν, έζησαν και ζουν οι Βλάχοι εδώ και δυο χιλιάδες χρόνια περίπου. 
Ενδεικτικά κάποιες μαρτυρίες:

  • Νικήτας Χωνιάτης «Τα της Θετταλίας Μετέωρα, α νυν Μεγάλη Βλαχία κικλήσκεται», δηλ. Μεγάλη Βλαχία ονομαζόταν η περιοχή της Θεσσαλίας.

  • Βενιαμίν εκ Τουδέλης, Οδοιπορικό (1159): «Σε απόσταση μιας ακόμη μέρας βρίσκεται το Sinon Potamo ή Ζητούνι(=μεσαιωνική πόλη κοντά στη Λαμία) όπου ζουν πενήντα Εβραίοι. Εδώ βρίσκονται τα σύνορα της Βλαχίας που οι κατοικοι τους ονομάζονται Βλάχοι...»

  • Μικρή Βλαχία οι Τούρκοι αποκαλούσαν την περιοχή της Αιτωλοακαρνανίας, η οποία ως τα χρόνια του Κοσμά του Αιτωλού ήταν στην πλειοψηφία βλαχόφωνη, όπως διαφαίνεται από το πλήθος των βλάχικων τοπωνυμίων, και το επίγραμμα του Ευγένιου του Αιτωλού, στο οποίο τονίζεται ότι οι ντόπιοι κάτοικοι την πηγή τη λένε φοντάνα, δηλ.fantana στη βλάχικη γλώσσα.

  • Απόηχος για τους Βλάχους ενυπάρχει στον Ερωτόκριτο (ο Ερωτόκριτος μονομάχησε με το Βασιλιά των Βλάχων), στα ακριτικά τραγούδια( Του Μικρού Βλαχόπουλου), στο Χρονικό του Μωρέως.

  • Δεν υπάρχει περιηγητής (Leake, Pouqueville, Cousinery, Urquhart, Ami Boue, Heuzeu, Berard, Wace-Thomson), που να επισκέφθηκε την Ελλάδα το 18ο, 19ο και 20ο ααιώνα και να μην κάνει λόγο για τους Βλάχους.

  • Στα νεότερα χρόνια οι Βλάχοι έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην απελευθέρωση, την ίδρυση κα την οργάνωση του ελληνικού κράτους με τους αγώνες τους , τις δωρεές τους, τη συμμετοχή τους σε ανώτατα αξιώματα.

Σήμερα οι Βλάχοι δραστηριοποιούνται, πέρα από τους παραδοσιακούς τομείς ενασχόλησής τους, σε όλους τους τομείς της ελληνικής πραγματικότητας, με ξεχωριστές συχνά επιδόσεις. Την τελευταία εικοσαετία ιδρύθηκαν πολλοί σύλλογοι Βλάχων, πάνω από 80, υπάρχει η Πανελλήνια Ομοσπονδία Πολιτιστικών Συλλόγων Βλάχων, η Ένωση Βλάχων Επιστημόνων, οργανώνονται βλάχικα Ανταμώματα, εκδίδονται πολλά βιβλία σχετικά με τους Βλάχους, κυκλοφορούν δίσκοι, C.D και κασέτες με τραγούδια στη βλάχικη γλώσσα. Και μέσα από αυτές τις δραστηριότητες διαφαίνεται ότι παρόλο που οι αντίξοες σύγχρονες συνθήκες, η έντονη αστικοποίηση, η διάλυση των παλαιών κοινωνικών δομών, η εύκολη επικοινωνία αποτελούν μια πραγματικότητα που δεν ευνοεί την πολυμορφία, την ιδιαιτερότητα και τη διαφορά, η βλάχική γλώσσα είναι ακόμη ζωντανή στην Ελλάδα.

Υπάρχουν πολλοί Έλληνες που τη μιλούν ως μητρική και ακόμη περισσότεροι -κυρίως οι νέες γενιές- που είναι παθητικοί χρήστες της. Όμως τις τελευταίες δεκαετίες, για λόγους αντικειμενικούς και υποκειμενικούς έχει υποχωρήσει η γλώσσα σε σημαντικό βαθμό και λίγοι βλάχικοι σύλλογοι δραστηριοποιούνται στην κατεύθυνση διάσωσής της, ενώ σχεδόν όλοι οι Σύλλογοι εμπεριέχουν στους καταστατικούς σκοπούς τους τη διάσωση της βλάχικης γλώσσας και κανένας Βλάχος δε θα ήθελε να χαθεί η γλώσσα. Συχνά οι τοποθετήσεις δημόσιων ανδρών, απαλλαγμένες από προκαταλήψεις, στο πνεύμα των νέων καιρών, φανερώνουν το νέο πνεύμα. Ενδεικτικά αναφέρονται:

  • 3η Συνάντηση Διεθνούς Δικαίου Πολιτιστικής Πολιτικής, στη Σαντορίνη, 27\28-9-2000, επί Υπουργού Πολιτισμού του κ. Πάγκαλου «Παρουσιάζεται αυξανόμενο ενδιαφέρον- δικαιολογημένα -για τα απειλούμενα ζωϊκά είδη σε αντίθεση με εκείνη- αδικαιολόγητα για τις ζωντανές γλώσσες και ότι πρέπει να αφυπνιστεί ο κόσμος ολόκληρος, έτσι ώστε να διασφαλιστεί η ανθρώπινη πολυμορφία, όπως ακριβώς του ζωϊκού βασιλείου».

  • Ο βουλευτής Γ. Λιάνης σε συνέντευξή του τόνισε «...σε μια εκδήλωση στα γραφεία της ΕΣΗΕΑ τον Ιανουάριο του 1991, κάποιοι πολιτικοί αποδεχτήκαμε δημόσια ότι στην Ελλάδα υπάρχουν γλωσσικές μειονότητες (όχι εθνικές)». Ένας από εκείνους τους πολιτικούς ήταν ο σημερινός πρωθυπουργός της χώρας Κώστας Καραμανλής. Ένας άλλος ήταν ο αρχηγός της αξιωματικής αντιπολίτευσης σήμερα, ο Γεώργιος Παπανδρέου.

  • Ο ευρωβουλευτής Μ. Παπαγιαννάκης σε συνέντευξή του (ΕΘΝΟΣ 8-8-'99) τόνισε: «Οι μειονότητες είναι μια πολύ γενική έννοια. Υπάρχουν θρησκευτικές και γλωσσικές μειονότητες, οι οποίες είναι μάλιστα αναγνωρισμένες από της Ελλάδα μετά από διεθνείς εκθέσεις, όπως π.χ τα βλάχικα»

  • Ο Γεώργιος Α. Παπαννρέου, υπουργός εξωτερικών τότε, αρχηγός της Αξιωματικής Αντιπολίτευσης τώρα, δήλωσε: «Έχουμε τη δυνατότητα να διασφαλίσουμε και να προαγάγουμε τις πολιτιστικές ιδιαιτερότητες στη χώρα μας και ταυτόχρονα να αποκρούσουμε οποιαδήποτε προσπάθεια πολιτικής εκμετάλλευσής τους. Και στο θέμα της βλαχικής γλώσσας, ακριβώς αυτήν την πολιτική ακολουθούμε. Θα ήθελα, ωστόσο, να επισημάνω ότι η εκδήλωση «φοβικών συνδρόμων» από ορισμένους στη χώρα μας, μπορεί να εξυπηρετήσει, αντικειμενικά, εκείνους που επιζητούν να διατηρούν στην επικαιρότητα ζητήματα στα οποία έχει απαντήσει η ίδια η ιστορία. Στο πλαίσιο αυτό, η ψύχραιμη προσέγγιση δεν πρέπει να χαρακτηρίζει μόνο τον επιστημονικό λόγο, αλά και τις πράξεις εκείνων που διαμορφώνουν την κοινή γνώμη, όπως είναι τα μέσα ενημέρωσης». Αριθ. Πρωτ. Φ. 15/199-Ας 101 δις, Αθήνα, 6.7.1998.

Στην Ελλάδα ζουν οι συντριπτικά περισσότεροι Βλάχοι από όλα τα Βαλκάνια. Η ελληνική Πολιτεία οφείλει, μέσα από τα ΜΜΕ, να βοηθήσει να διαλυθούν απαξιωτικά στερεότυπα για τις ολιγότερο ομιλούμενες γλώσσες και να συνδράμει στο να κατανοήσει ο δίγλωσσος ότι πλουτίζει την κοινωνία και ότι δεν πρέπει να ντρέπεται για τη μητρική του γλώσσα. Παράλληλα, επιβάλλεται να αρχίσει και στη χώρα μας ένας ενημερωτικός διάλογος για τις λιγότερο ομιλούμενες γλώσσες και η πολιτεία να αναλάβει την πρωτοβουλία να φέρει στην ελληνική βουλή το Χάρτη με τις λιγότερο διαδεδομένες γλώσσες στην Ευρώπη, όπως έκαναν όλες οι ευρωπαϊκές χώρες, να επεξεργαστεί συγκεκριμένες πολιτικές που θα στοχεύουν στη διατήρηση των ολιγότερο ομιλουμένων γλωσσών της πατρίδας μας, με καθαρά επιστημονικά κριτήρια, χωρίς τις αγκυλώσεις του παρελθόντος.


ΣΕΛΙΔΑ 3
Οι Βλάχοι στην Αλβανία
Στην Ιλλυρία, όπως ειπώθηκε, έβαλαν πόδι οι Ρωμαίοι για πρώτη φορά στα Βαλκάνια (219 π.Χ.) και σταδιακά εκλατινίστηκε. Ενδεικτικές μαρτυρίες:

  • Προκόπιος, Περί κτισμάτων: Τα τοπωνύμια που καταγράφονται είναι λατινόφωνα, δηλ. βλαχόφωνα (Πετραλάε, Πετραάλμπε, Βουλπεανσούς κτλ)

  • Κ. Πορφυρογέννητος(913-959 μ.Χ.), Περί Θεμάτων: «Ρωμάνους τους νυν Δαλματίαν και το Δυρράχιον οικουντας», δηλ. τους κάτοίκους του θέματος Δυρραχίου, της σημερινής Αλβανίας τους ονόμαζαν Rramani, όπως αυτοαποκαλούνται ως σήμερα οι Αρβανιτόβλαχοι.

  • Αργότερα, πολλοί Αρβανιτόβλαχοι κατέβηκαν ως την Αιτωλοακαρνανία και το Μωριά, όπως παραδίδεται σε πολλά αρβανιτοβλάχικα τραγούδια.

  • Ο Pouqueville, στο έργο του Voyage de la Grece, 3ος τόμος, σελ. 45, για τη Μοσχόπολη, την πιο μεγάλη βλάχικη πολιτεία, γράφει: «μια αποικία Βλάχων Δασαρητών εγκαταστάθηκε ανάμεσα στους Αλβανούς Τόσκηδες, όπως οι μέλισσες κάνουν μελίσσι κάπου κάπου σε μια σπηλιά μέσα στους βράχους ξεροπόταμου»

  • Ο Γάλλος ελληνιστής V. Berard στο έργο του Τουρκία και Ελληνισμός αποκαλεί, στα τέλη του 19ου αιώνα το Δυρράχιο βλάχικο λιμάνι και παρέχει πάρα πολλές πληροφορίες για τους βλάχους της Αλβανίας.

  • Στην Αλβανία βρέθηκε η επιγραφή του Νεκτάριου Τέρπου, πρώτο δείγμα βλάχικης γλώσσας, σε ξύλινη εικόνα βρεφοκρατούσας Παναγιάς(1731).

Σήμερα, στην Αλβανία (Κοριτσά, Μπεράτι, Αργυρόκαστρο, 'Αγιοι Σαράντα, Ελμπασάν, Σελινίτσα, Μοσχόπολη , Τίρανα και αλλού), με τους πιο μέτριους υπολογισμούς, ζουν πάνω από 300.000 Βλάχοι (Αρβανιτόβλαχοι-Φαρσιαρώτες), οι οποίοι και μιλούν τη βλάχικη γλώσσα ως μητρική και αναγνωρίζονται ως βλάχικη γλωσσική μειονότητα. Ο πρώτος βλάχικος Σύλλογος στην Αλβανία έγινε το 1991 και το 1992 έγινε το πρώτο Συνέδριο για τη γλώσσα και τον πολιτισμό των Βλάχων, στα Τίρανα. Από το 1992 λειτουργεί στην Κοριτσά και στη Μοσχόπολη η βλάχικη εκκλησία, με τη λειτουργία να γίνεται στη βλάχικη γλώσσα. Σήμερα, σε κάθε πόλη της νότιας και κεντρικής Αλβανίας υπάρχει και ένας βλάχικος Σύλλογος (Sutsata Armanjilor), και από το 1995 οργανώνεται στην Κοριτσά φεστιβάλ βλάχικης παραδοσιακής μουσικής και βλάχικου τραγουδιού. Γίνονται προσπάθειες από κάποιους, λανθασμένα βέβαια, να αναβιώσουν συνθήκες εθνικιστικών σκοπιμοτήτων του παρελθόντος. Υπάρχει ο οργανισμός Aromunet e Shqiperise (Βλάχοι Αλβανίας) με εννιά Συλλόγους, η Sutsata Femeilor Aromanilor din Albania (Ένωση Βλάχων Γυναικών Αλβανίας) και ο Σύλλογος Ελληνοβλάχων Αλβανίας. Κυκλοφορούν δυο βλάχικες εφημερίδες, στα βλάχικα και στα αλβανικά, και τα τελευταία χρόνια γίνονται προσπάθειες στη Diviaca να διδαχτεί η βλάχικη γλώσσα.


ΣΕΛΙΔΑ 4
Οι Βλάχοι στην Π.Γ.Δ.Μ
Στα όρια της Π.Γ.Δ.Μ ζουν πολλοί Βλάχοι, γύρω στις εκατό χιλιάδες τουλάχιστο, στο Μοναστήρι = Μπιτόλια, το Κρούσιοβο, την Οχρίδα, τη Στρούγκα, το Μεγάροβο, τη Μηλόβιστα, τη Mπεάλα, το Στιπ, τη Νιζόπολη, το Γκόπεσι και αλλού. Οι περιοχές αυτές αποτελούν πανάρχαιες κοιτίδες Βλάχων, αλλά ενισχύθηκαν πάρα πολύ πληθυσμιακά γύρα στα 1770, όταν κάτω από συγκεκριμένες συνθήκες καταστράφηκαν μεγάλες βλάχικες πολιτείες, όπως η Μοσχόπολη, η Νικολίτσα, το Λινοτόπι, η Γράμμουστα. Παρά τις αντίξοες συνθήκες , στη διάρκεια του 20ου αιώνα, και τις προσπάθειες αφομοίωσής τους με την αλλαγή ακόμη και των ονομάτων τους, η βλάχική γλώσσα επέζησε σε αυτές τις περιοχές και ομιλείται ως μητρική. Οι ονομαστοί φωτογράφοι και πρώτοι κινηματογραφιστές στα Βαλκάνια Μίλτος και Γιάννης Μανάκια, στην τελευταία φάση της δημιουργίας τους έδρασαν στο Μοναστήρι.

Μετά τη διάλυση της ενωμένης Γιουγκοσλαβίας, οι Βλάχοι στη Π.Γ.Δ.Μ είναι από το σύνταγμά τους αναγνωρισμένοι ως ξεχωριστή εθνότητα, συστατικό της Π.Γ.Δ.Μ . Υπάρχουν πολλοί βλάχικοι σύλλογοι, όπως η Liga Aromanjilor = Ένωση Βλάχων με 12 τοπικούς συλλόγους, η Sutsata a muljerilor Armani = Σύλογος Βλάχων Γυναικών, Sutsata armaneasca Mbeala = ΄Βλάχικος Σύλλογος Μπεάλα-Στρούγκα, Sutsata armaneasca Krusevo = Βλάχικος Σύλλογος Κρούσοβο, Pito Guli = Πίτο Γούλι, Sutsata Frats Manacia = Σύλλογος Αδελφοί Μανάκια, Liga Muntiala Armanjilor = Διεθνής Ένωση Βλάχων.

Τα τελευταία δέκα χρόνια , παρατηρείται έντονη εκδοτική δραστηριότητα (αλφαβητάρια, βιβλία ποίησης, περιοδικά αποκλειστικά στη βλάχικη γλώσσα , κασέτες με παραδοσιακή μουσική και βλάχικα τραγούδια και άλλα). Τ ο 1997 ιδρύθηκε στα Σκόπια η σειρά Bibliotheca Natsionala Armaneasca που δημοσίευσε ως τώρα δέκα βιβλία στη βλάχικη γλώσσα. Οι Βλάχοι της Π.Γ.Δ.Μ έχουν εκπομπή στην κρατική τηλεόραση (δυο φορές την εβδομάδα από μισή ώρα) στη βλάχικη γλώσσα, και αυτό φαίνεται ότι βοήθησε στη δημόσια εικόνα της γλώσσας.

Το 1997 οργάνωσαν Συνέδριο στο Μοναστήρι για την κωδικοποίηση της Βλάχικης γλώσσας. Η 23.05.1905, ημέρα που οι Οθωμανοί αναγνώρισαν τους Βλάχους της νότιας βαλκανικής ως χωριστό μιλέτι, γιορτάζεται από πολλούς Συλλόγους Βλάχων στην Π.Γ.Δ.Μ ως εθνική γιορτή. Από το 1991 διδάσκεται ως προαιρετικό μάθημα η βλάχικη γλώσσα στα σχολεία στο Μοναστήρι, Κρούσοβο, Στρούγκα, Στιπ και Κουμάνοβο.


ΣΕΛΙΔΑ 5 
Οι Βλάχοι στη Βουλγαρία
Η Θράκη εκλατινίστηκε πολύ νωρίς, καθώς η γλώσσα που μιλούσαν τα διάφορα θρακικά φύλα νότια του Δούναβη υποχώρησε μπροστά στη λατινική γλώσσα. Εξάλλου, η λατινική γλώσσα ήταν ως τον 6ο αιώνα η επίσημη γλώσσα του Ανατολικού Ρωμαϊκού Κράτους, της Ρωμανίας όπως λεγόταν το Βυζαντινό κράτος τότε, και ήταν πολύ φυσικό να επηρεάζει γλωσσικά και πολιτιστικά αυτές τις όμορες προς την Κωνσταντινούπολη περιοχές. Εξάλλου, η πρώτη μαρτυρία για τη βλάχικη γλώσσα αναφέρεται σε αυτές τις περιοχές (μαρτυρία Θεοφάνη και Θεοφύλακτου).

Όταν μετά τον 6ο αιώνα κατέβηκαν τα πρώτα σλαβικά φύλα, και κατόπιν τα βουλγαρικά, η λατινική βλάχικη γλώσσα άρχισε να υποχωρεί, και ο εκσλαβισμός πήρε μεγάλες διαστάσεις. Απόηχος αυτής της λατινοφωνίας ήταν το πρώτο βουλγαρικό κράτος των Ασανιδών, που είχε επικεφαλής τους Βλάχους αδελφούς Ασάν. Μετά τον εκσλαβισμό αυτών των περιοχών, Βλάχοι εμφανίζονται στις περιοχές της Βουλγαρίας και της ανατολικής Ρωμυλίας στα τέλη του 18ου αιώνα μετά τις καταστροφές βανδαλικών διαστάσεων που υπέστησαν, επί Αλήπασα, οι βλάχικες πολιτείες γύρω από τη Γράμμοστα και τη Μοσχόπολη, και την τεράστια διασπορά Βλάχων που ακολούθησε προς όλες τις κατευθύνσεις. Οι Γραμμουστιάνοι Βλάχοι, αστοί και κτηνοτρόφοι, αναζήτησαν αστικά κέντρα (Σέρρες, Φιλιππούπολη, Κωνσταντινούπολη) αλλά και βοσκοτόπια στη σημερινή νότια Βουλγαρία (περιοχή Ρίλας, Πέστερας, Μπακίτσας, Αίμου). Οι εθνικισμοί του 19ου και 20ου αιώνα ήταν καταλυτικοί για την αφομοίωση των Βλάχων που ζούσαν στις περιοχές της Βουλγαρίας. 'Αλλοι μετακινήθηκαν βορειότερα στις περιοχές της Δοβρουτσάς και άλλοι αφομοιώθηκαν.

Σήμερα, οι Βλάχοι που ζουν στη Βουλγαρία είναι λίγοι, αλλά δραστηριοποιούνται και οργανώνονται σε συλλόγους. Η αρχή έγινε από τη Σόφια, όπου το 1992 ιδρύθηκε η Sutsata Armanjilor di Sofia = Σύλλογος Βλάχων Σόφιας. Από το 1998 κυκλοφορεί το περιοδικό Armanlu = ο Βλάχος, που ενημερώνει τους αναγνώστες για τις πολιτιστικές δραστηριότητες των Βλάχων, δημοσιεύει ποιήματα και διηγήματα στη βουλγαρική και βλάχικη γλώσσα. Με τους Βλάχους της Βουλγαρίας δεν έχει καμιά σχέση το περιοδικό Timpul-Vreme ( Ο Χρόνος- Σόφια), που είναι δίγλωσσο, ρουμανικό και βουλγαρικό, και αναφέρεται σε Ρουμάνους που ζουν στο Βορρά της Βουλγαρίας. Σύλλογοι Βλάχων υπάρχουν ακόμη στο Velingrad, στη Dupnica και στο Rakitovo με περιορισμένες πολιτιστικές δραστηριότητες.


ΣΕΛΙΔΑ 6
Οι Βλάχοι στη Διασπορά.
Οι Βλάχοι μέσα στην ιστορική τους πορεία παρουσιάζουν τεράστια διασπορά. Αυτό οφείλεται κατά κύριο λόγο στις ασχολίες τους (κτηνοτρόφοι, κυρατζήδες, έμποροι), αλλά και στις ιστορικές συνθήκες. Έτσι, μέσα στην ιστορία βρίσκουμε Βλάχους στη Σερβία, στην Αυστρουγγαρία, στη Ρουμανία και τον εικοστό αιώνα στην Αμερική, τον Καναδά, τη Γερμανία, την Αυστραλία κ.ά.

Ο Σέρβος πανεπιστημιακός Dousan Popovic στο έργο του O Cincarina (στην ενωμένη Γιουγκοσλαβία τους Βλάχους τους ονόμαζαν Τσιντσάρους) αναφέρει ότι το 18ο αιώνα οι σερβικές αγορές, λόγω της καταστροφής των βλάχικων κέντρων στη νότια Αλβανία, κατακλύστηκαν από Βλάχους, οι οποίοι είχαν στα χέρια τους όλο το εισαγωγικό και εξαγωγικό εμπόριο του Βελιγραδίου και δημιούργησαν την αστική τάξη της Σερβίας. Ο μεγαλύτερος κωμωδιογράφος της σερβικής λογοτεχνίας, ο Αλκιβιάδης Νούσιας είναι Βλάχος από την Κλεισούρα της Μακεδονίας και είναι γνωστός στη Σερβία με το όνομα Branislav Nushici.Το Νοσοκομείο του Βελιγραδίου είναι δωρεά του ζεύγους Νικολάου και Ευγενίας Κίκι από την Κλεισούρα της Καστοριάς.

Σήμερα, στο Βελιγράδι υπάρχει ένας τσιντσαρικός-βλάχικος Σύλλογος, ο Srpsko-Cincarski Drustvo = Σερβοτσιντσαρική Φιλία, που εκδίδει το περιοδικό Lunjina = Φως (1994) στη σερβική γλώσσα. Υπάρχουν και σε άλλες πόλεις Σύλλογοι Βλάχων με λίγα μέλη. Οι περισσότεροι Βλάχοι της Γιουγκοσλαβίας έχουν χάσει τη βλάχικη γλώσσα τους , αλλά επειδή αποτελούσαν μια εύπορη αστική κοινωνική ομάδα, αυτοαποκαλούνται με περηφάνια Τσιντσάροι, συχνά χωρίς να ξέρουν τι είναι οι Βλάχοι και τι γλώσσα μιλούν.

Στη Ρουμανία Βλάχοι ταξίδευαν , όπως και άλλοι κάτοικοι από τη νότια βαλκανική, για λόγους κυρίως οικονομικούς, πολύ πριν αρχίσουν οι εθνικιστικές προπαγάνδες στα μέσα του 19ου και στις αρχές του 20ου αιώνα. Αναφέρονται ενδεικτικά μόνο τα ονόματα του Ρήγα, του Ζάππα, του Αρσάκη, που ένα διάστημα της ζωής τους το έζησαν στη Ρουμανία. Η μεγάλη όμως πλειοψηφία των Βλάχων που ζει σήμερα κυρίως στην περιοχή της Κωστάντζας και στο Βουκουρέστι, 200.000 χιλιάδες περίπου, μετακινήθηκαν στη Ρουμανία την εποχή των εθνικιστικών παροξυσμών και της ρουμανικής προπαγάνδας, οι περισσότεροι τη δεκαετία του 1920 - 1930, με τραγικές συνέπειες για τους ίδιους και για τους Βλάχους γενικότερα.

Σήμερα, μετά την πολιτική αλλαγή στην Ανατολική Ευρώπη, οι Βλάχοι στη Ρουμανία οργανώνονται σε συλλόγους, και εκδίδουν ποικίλα περιοδικά , στη βλάχικη ( τα πιο πολλά) ή στη ρουμανική γλώσσα, ανάλογα με τις τάσεις που επικρατούν. Να σημειωθεί ότι οι Βλάχοι στη Ρουμανία, εδώ και τρεις γενιές, αντιστέκονται στην αφομοίωση από τους Ρουμάνους, τους οποίους οι Βλάχοι αποκαλούν Μοκάνους, προσπαθούν να διατηρήσουν την ιδιαιτερότητά τους, τη βλάχικη γλώσσα και τον πολιτισμό τους, έξω από ελάχιστες περιπτώσεις ορισμένων κρατικοδίαιτων που έχουν συνδέσει τα συμφέροντά τους με τις ρουμανικές επιδιώξεις. Οργανώνονται συνέδρια για τον πολιτισμό των Βλάχων, εκθέσεις, συναυλίες, παραδοσιακές βραδιές. Γίνονται ραδιοφωνικές εκπομπές στη βλάχικη γλώσσα και από το 2001 υπάρχει τηλεοπτική εκπομπή, μια φορά την εβδομάδα , σε τοπικό κανάλι της Κωστάντζας. Από το 2000 διδάσκεται προαιρετικά η βλάχικη γλώσσα, δυο ώρες την εβδομάδα, σε δημοτικά σχολεία της Κωστάντζας και από το 2001 και στο Βουκουρέστι.

Στις μεγάλες πόλεις της Αυστουγγαρίας, τη Βιέννη, τη Βούδα και την Πέστη, οι Βλάχοι, το 18ο και 19ο αιώνα, έχουν σημαίνουσα και ποιοτική παρουσία. Εκεί είχαν καταφύγει πολλοί αστοί Μοσχοπολίτες Βλάχοι, οι οποίοι έγιναν οικονομικοί κολοσσοί και τιμήθηκαν με ανώτατα αξιώματα. Ενδεικτικά αναφέρονται τα ονόματα:

  • του Γ. Σίνα και του γιου του Σ. Σίνα, με καταγωγή από τη Μοσχόπολη, που εκτός από τις δωρεές τους προς το ελληνικό κράτος που κοσμούν και σήμερα την Αθήνα (Ακαδημία, Αστεροσκοπείο), με δωρεά του Γ. Σίνα ενώθηκε για πρώτη φορά η Βούδα και η Πέστη με τη γέφυρα που φέρει το όνομά του. Ο Γ. Σίνας στήριξε, διαθέτοντας μεγάλα ποσά, από την οικονομική κατάρρευση την αυστριακή κυβέρνηση, αναγορεύτηκε βαρώνος, σε οικόπεδο που παραχώρησε κτίστηκε το Πολυτεχνείο της Βιέννης.

  • του Ν. Ντούμπα ( Dumba) από τη Βλάστη = το γνωστό Βλαχοχώρι Μπλάτσι, του οποίου η στήριξη προς τους μουσουργούς της Βιέννης είναι γνωστή. Στο σπίτι του Ν. Ντούμπα στη Βιέννη ο Johann Strauss συνέθεσε το μοναδικό αριστούργημα, το Γαλάζιο Δούναβη, τον εθνικό ύμνο της Βιέννης. Οι δωρεές του Ν. Ντούμπα κοσμούν και σήμερα τη Βιέννη, με σπουδαιότερο το Musikvereinsaal, το Μέγαρο Μουσικής της Βιέννης, και κεντρικός δρόμος της Βιέννης φέρει σήμερα το όνομά του. Ο εμπορικός και τραπεζικός οίκος Ντούμπα είχε το 1866 τη φίρμα: Fratii M. Dumba, Viena.

Η σημαντική παρουσία των Βλάχων της Βιέννης φαίνεται όχι μόνο από την παρουσία εκεί του Ρήγα , αλλά και από επιστολή του Ι. Καποδίστρια με την οποία, το 1830, ευχαριστεί το Σίνα και τους Βλάχους της Βιέννης, οι οποίοι χάρισαν 2.000 δίστηλα, με τους τόκους των οποίων λειτούργησαν τα πρώτα ελληνικά σχολεία στην Αίγινα.

Οι Βλάχοι για διάφορους λόγους, τον εικοστό αιώνα, βρέθηκαν στη Δυτική Ευρώπη, Αμερική και Αυστραλία, όπου δραστηριοποιούνται σε ποικίλες εκδηλώσεις, μέσα από τους Συλλόγους τους.

Επιλογικά, οι Βλάχοι και σήμερα αποτελούν μια πραγματικότητα σε όλα τα βαλκανικά κράτη, και μπορούν να αποτελέσουν γέφυρα φιλίας ανάμεσα στους λαούς των Βαλκανίων στη νέα πραγματικότητα που διαμορφώνεται.


Επιμέλεια: Διοικητικό Συμβούλιο Συλλόγου Βλάχων Βέροιας - Επιστημονική Επιτροπή Συλλόγου Βλάχων Βέροιας

Κείμενα: Γκαλαΐτσης Τάκης

Φωτογραφίες: Αρχείο Thede Kahl, Αρχείο Συλλόγου Βλάχων Βέροιας

Πηγές:

  • Kahl Thede: Η δημιουργία μιας βλάχικης συνείδησης και η σημερινή εξέλιξή της στα Βαλκάνια και στη Διασπορά, Πρακτικά Πρώτου Συνεδρίου Βλαχόφωνου Ελληνισμού, Θεσσαλονίκη 2001 (υπό έκδοση)

  • Βολφ Ντείτριχ, Θεόδωρος Καλ, Γεώργιος Σάρρος: Κουτσούφλιανη. Λαογραφική έρευνα ενός βλάχικου χωριού στην Πίνδο (Παναγία Τρικάλων), Θεσσαλονίκη 2001

  • Σιώκης Νικόλαος: Η βλάχικη γλώσσα και οι προσπάθειες διατήρησής της από Βλάχους αποδήμους(τέλη 18ου-τέλη 19ου αιώνα). Ελιμειακά, Κοζάνη 2002.

  • Γ. ΠΛΑΤΑΡΗ-ΤΖΙΜΑ: ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΙΑΘΗΚΩΝ. ΜΕΙΖΟΝΕΣ ΚΑΙ ΕΛΑΣΣΟΝΕΣ ΕΥΕΡΓΕΤΕΣ ΜΕΤΣΟΒΟΥ, τόμοι ΙΙΙ, ΜΕΤΣΟΒΟ-ΑΘΗΝΑ 2004

  • Αστέριος Κουκούδης: Οι Μητροπόλεις και η Διασπορά των Βλάχων -Η Θεσσαλονίκη και οι Βλάχοι -Οι Βεργιάνοι Βλάχοι και οι Αρβανιτόβλαχοι -Οι Ολύμπιοι Βλάχοι και τα Βλαχομογλενά

  • V. Berard: Τουρκία και Ελληνισμός, 1890-1892.Μετάφραση, 1987

  • Gustav Weigand: Οι ΑΡΩΜΟΥΝΟΙ (ΒΛΑΧΟΙ), Α τόμος1895. Μετάφραση Kahl Thede, Θεσσαλονίκη 2001

  • A. A. Deak - A. Lanier, Amelie Die Verbindung von Stephan Szechenyi und Georg Sina und das Unternehmen Kattenbrucke. Eyropaische Hochschuiwchriften 3, Frankfurt, Wien 2002