Περιεχόμενα Ημερολογίου 2007

La multsalji anji       Noulu annu cu sanatati
ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ - CALENTARU
2007

ΣΕΛΙΔΑ 1
Η τουρκική κατάκτηση το 15ο αιώνα είχε σοβαρές επιπτώσεις στους πληθυσμούς του βαλκανικού χώρου από δημογραφική , οικονομική, κοινωνική και πολιτιστική άποψη. Οι Οθωμανοί επέβαλαν ένα νέο σύστημα κοινωνικοοικονομικής οργάνωσης, που βασιζόταν στη στρατιωτική κατάκτηση και στην επιβολή φόρων στους υποτελείς πληθυσμούς. Η ζωή, λόγω της οικονομικής εκμετάλλευσης και της ανασφάλειας από τις επιδρομές, μετατοπίστηκε στα βουνά.

Οι Βλάχοι, αξιοποιώντας την εξοικείωση με το βουνό , λόγω της νομαδοκτηνοτροφικής κυρίως ζωής τους, και εκμεταλλευόμενοι τις θέσεις-κλειδιά που κατείχαν στα περάσματα της Πίνδου, την οργάνωση σε πατριαρχικές οικογένειες και σε τσελιγκάτα, και τα ειδικά προνόμια που κατέκτησαν, δραστηριοποιήθηκαν και στις μεταφορές και στο εμπόριο, και αναπτύχθηκαν οικονομικά τόσο πολύ, ώστε δημιουργήθηκαν εύρωστες οικονομικά βλάχικες κοινότητες, που οι ξένοι περιηγητές τις αναφέρουν ως πόλεις: Μοσχόπολη, Μέτσοβο, Κλεισούρα, Νέβεσκα, Σαμαρίνα, Αβδέλα, Περιβόλι, Συράκο , Καλαρίτες, Λειβάδι Ολύμπου και άλλες.

Το 17ο αιώνα, αφού ήδη είχε τερματιστεί στη Βιέννη η επεκτατική πολιτική των Οθωμανών, αρχίζει μια σοβαρή αποσύνθεση του Οθωμανικού συστήματος, που συνοδεύτηκε αργότερα από μια σειρά αυτονομιστικών τάσεων από τη μεριά των πασάδων και κυρίως του Αλήπασα. Αυτός παίρνοντας από την Πύλη το δικαίωμα να ελέγχει τα δερβένια που ως τότε τα κρατούσαν οι Βλάχοι, έβαλε ως στόχο τις ανθηρές βλάχικες κοινότητες. Τα βλάχικα αρματολίκια χτυπήθηκαν, μα οι Βλάχοι δεν υποκύψανε : και αν τα ντερβένια τούρκεψαν, τα πήραν Αρβανίτες, όσο χιονίζουν τα βουνά Τούρκο δεν προσκυνάμε.

Η αντίσταση των Βλάχων κατέληξε σε σφοδρές συγκρούσεις. Γύρω στα 1770 , την εποχή των Ορλωφικών, ο βλάχικος κόσμος δέχτηκε σοβαρό πλήγμα, καθώς μερικά από τα πιο σημαντικά βλάχικα κέντρα γνώρισαν καταστροφές βανδαλικών διαστάσεων. Η Μοσχόπολη, η Γράμμουστα, η Νικολίτσα και το Λινοτόπι δέχτηκαν άγριες επιθέσεις και αφανίστηκαν. Οι Βλάχοι διασκορπίστηκαν σε όλες τις κατευθύνσεις: Βιέννη, Βουκουρέστι, Βουδαπέστη, Βέροια, Νάουσα, Σέρρες και σε άλλα μέρη. Η κατάσταση επιδεινώθηκε, όταν τα στρατεύματα τα επιφορτισμένα με την καταστολή της ανταρσίας του Αλήπασα λεηλατούσαν και κατέστρεφαν τα βλάχικα χωριά της Πίνδου. Με αυτές τις συνθήκες είναι άμεσα συνδεδεμένη η μαζική μετακίνηση Βλάχων από την Πίνδο και η εγκατάστασή τους στο Βέρμιο, όπου αρχικά ίδρυσαν το Σέλι και το Ξηρολίβαδο, και αργότερα την Κουμαριά. Σε αυτά τα βλάχικα χωριά του Βερμίου είναι αφιερωμένο το φετινό Ημερολόγιο.

Όπως αναφέρθηκε, η μαζική εγκατάσταση Βλάχων στο Βέρμιο έγινε στα τέλη του 18ου και στις αρχές του 19ου αιώνα. Βλάχοι όμως υπήρχαν στη Βέροια από παλιά. Η Βέροια , στην αρχή της Ρωμαιοκρατίας (146 μ.Χ.), ήταν η ιερή πόλη, όπου είχε την έδρα του ο αρχιερέας του κοινού των Μακεδόνων, που σκοπό είχε τη λατρεία της θεάς Ρώμης και του Αυγούστου. Σ' αυτήν τελούνταν γιορτές και συνέρχονταν ο αρχιερέας με τους αξιωματούχους του, οι σύνεδροι και πλήθος κόσμου από πολλές περιοχές της Μακεδονίας. Η Βέροια είχε το δικαίωμα να χτίσει ναό των αυτοκρατόρων, για την άσκηση της λατρείας τους. Φυσικό είναι η Βέροια να είδε εγκατάσταση ρωμαίων αρχόντων, οικονομικών παραγόντων , ενοικιαστών φόρων και άλλων επίσημων Ρωμαίων, και με δεδομένο ότι όλοι αυτοί μιλούσαν την επίσημη γλώσσα, τη Λατινική, αναπόφευκτο ήταν να μεταδόθηκε αυτή στη Βέροια και έτσι, από την αρχή της Ρωμαιοκρατίας , να εμφανίζονται Λατινόφωνοι σε αυτήν. Πάντως, βέβαιο είναι ότι Βλάχοι υπήρχαν στη Βέροια κατά τη Βυζαντινή περίοδο και κατά την Τουρκοκρατία.

Γνωρίζουμε ( Γ.Χ. Χιονίδη, Ιστορία της Βέροιας, τόμ. 2ος, Βυζαντινοί χρόνοι, Θες/νίκη 1970,σελ. 48-49 και 106 ) ότι στα 1350 ο αρχιτσέλιγκας Μαρζελάτος βοήθησε το βυζαντινό αυτοκράτορα Ιωάννη Καντακουζηνό στην ανακατάληψη της Βέροιας, την οποία κατείχε προηγουμένως ο Σέρβος Στέφανος Δουσάν. Επίσης, στα 1627 αναφέρεται ως κάτοικος της περιοχής ο Μαρτζέλος, που σύμφωνα με το Βλάχο ερευνητή Σ. Λιάκο και τον Α. Βακαλόπουλο, καθηγητή του ΑΠΘ, ήταν από φάρα Αρβανιτοβλάχικη που κατέβαινε στα χειμαδιά της Βέροιας-Θεσσαλονίκης κατά προαιώνια παράδοση και την 'Aνοιξη ανέβαινε για ξεκαλοκαίριασμα στις ορεινές βοσκές ( Α. Βακαλόπουλου, Παγκαρπία Μακεδονικής Γης, σελ. 637, 642 ).

Εξάλλου, και ο Τούρκος περιηγητής Εβλιγιά Τσελεμπή αναφέρει ότι ανάμεσα στους κατοίκους της Βέροιας (1668) υπήρχαν και "Λατίνοι" , και φυσικό είναι αυτή η πληροφορία να αφορά τους Βλάχους της Βέροιας.


ΣΕΛΙΔΑ 2
Για τη μετακίνηση των Βλάχων από τις προαιώνιες εστίες τους στην Πίνδο και την εγκατάστασή τους στην περιοχή μας, βασική πηγή είναι η πλούσια προφορική παράδοση που επιβιώνει ζωντανή στη μνήμη των πιο ηλικιωμένων, τα βλάχικα τραγούδια που αναφέρονται σ’ εκείνα τα γεγονότα, τα "Ιστορικά Σημειώματα" για τους Βλάχους του Α. Παπαβασιλείου και οι "ανέκδοτες" αναμνήσεις του Γιώτη Ναούμ , που εκδόθηκαν το 1984 από τον Γ. Χ. Χιονίδη με πλούσιες σημειώσεις. Τελευταία ο S. Thanasoca, πανεπιστημιακός στο Βουκουρέστι με καταγωγή από τη Βέροια, δημοσίευσε σχόλια σε τρία ανέκδοτα χειρόγραφα του Petri Badralexi που αναφέρονται σε αυτά τα γεγονότα και παρέχουν διαφωτιστικές λεπτομέρειες από πρώτο χέρι.

Όλες οι πηγές συγκλίνουν ότι η μαζική μετακίνηση των Βλάχων στις αρχές του 19ου αιώνα συνδέεται άμεσα με το τσελιγκάτο (φαλκάρι) του (Αλέξη Μπάντρα) Μπαντραλέξη από την Αβδέλα της Πίνδου. Μαζί τους και τα φαλκάρια των Καραγιάνναίων, του Ζεάνα, του Βέρρου και του Σμιξιώτη Γκιζάρη. Πριν από αυτούς είχαν προηγηθεί Βλάχοι από τη Μοσχόπολη που εγκαταστάθηκαν στη Βέροια. Ανάμεσα σε αυτούς οι γνωστές στη Βέροια οικογένειες Βελτσίδη, Βαφείδη, Βλαχογιάννη. Για μια δεκαετία περίπου ( 1819-1832 ), πριν την οριστική τους εγκατάσταση στο Σέλι, ζούσαν στα χειμαδιά της Κασσάνδρας και στα βοσκοτόπια στο Μπέλες ( Πορόγια, Λαϊλιά). Και αυτό γιατί στην περιοχή του Βέρμιου υπήρχε μεγάλη αναστάτωση λόγω της επανάστασης της Νάουσας, της βίαιης καταστολής της από τους Τούρκους και των σκληρών αντιποίνων που ακολούθησαν.

Τα κοινά ονόματα (Βέρρος, Σιαφαρίκας και άλλα) ανάμεσα στους Βλάχους της Βέροιας και των Σερρών πιστοποιούν τη ζωή των Βλάχων του Βερμίου στο Μπέλες και την κοινή Αβδελιώτικη καταγωγή. Επίσης, αν κάποιος μελετήσει τους πίνακες του 1891 του Γιάννη Καραγιάννη , αβδελιώτη Βλάχου με συγγένεια στη Βέροια και καθηγητή της ελληνικής γλώσσας στο πανεπιστήμιο του Ιασίου, με τα ονοματεπώνυμα του Σελίου και Ξηρολιβάδου ( η Κουμαριά δεν είχε ιδρυθεί ακόμη ), θα διαπιστώσει ταύτιση με τα ονόματα των Βλαχοχωριών της Πίνδου, και κυρίως με της Αβδέλας.


ΣΕΛΙΔΑ 3
Ως το 1878, υπήρχαν μόνο πρόχειρα καλύβια, γύρω από το μεσοχώρι του Σελίου. Αυτόν τον πρόχειρο οικισμό οι Οθωμανικές αρχές τον είχαν ονομάσει "Καλύβια του Μπαντραλέξη" το 1870, και ο ταγματάρχης τοπογράφος μηχανικός Νικόλαος Σχοινάς που περιόδεψε στη Μακεδονία το 1875 αναφέρει τους Βλάχους του Βερμίου και τα " Καλύβια του Μπαντραλέξη". Το 1878 οι Βλάχοι του Σελίου κατάφεραν να αποσπάσουν από τον Ασάκ πασά, γιο του Σουλεϊμάν πασά της Βέροιας, ειδικό φιρμάνι (mulkia) που επέτρεπε στους Βλάχους χριστιανούς να χτίσουν τα σπίτια του οικισμού με στέρεα υλικά. Γρήγορα κατασκευάστηκαν πέτρινα σπίτια στους δυο ευδιάκριτους μαχαλάδες (Napartiani-Marushiani) και το χωριό ονομάστηκε το 1880 Κάτω Σέλι (Selia di ’n ciosu), για διάκριση από το Άνω Σέλι (Selia di 'n sus), που το κατοικούσαν Αρβανιτόβλαχοι, που ξεχειμώνιαζαν στη Νάουσα, στη Στενήμαχο (Χωροπάνι), που την αγόρασαν οι Βλάχοι το 1911, και στα χειμαδιά της Κατερίνης, όπως το μεγάλο τσελιγκάτο των Κωναίων. Στο τοπωνύμιο Σέλι ο Σωκράτης Λιάκος διαβλέπει κελτική ρίζα, την ίδια με τη λέξη Sale, που σημαίνει τόπος κλειστός, προστατευμένος, ό,τι ακριβώς ήταν το Σέλι πριν μερικές δεκαετίες. Μάλλον όμως το τοπωνύμιο είναι σλαβικής προέλευσης και σημαίνει χωριό. Το 1926 ( Δ. 1-11-1926 ), ως συνοικισμός της Κουμαριάς, μετονομάστηκε Κάτω Βέρμιο, και το 1935 αποτέλεσε την κοινότητα Κάτω Βερμίου ( Α.5-3-1935), αλλά στη συνείδηση του κόσμου και στην καθημερινή πρακτική παρέμεινε Σέλι, και καιρός είναι να γίνουν ενέργειες για αποκατάσταση του παλιού ονόματος.

Η ανάπτυξη και η προοπτική του χωριού οφείλεται κατά μεγάλο μέρος στην ιδιόκτητη έκταση 2.250 στρεμμάτων γύρω από το χωριό, το Μικρό Μερά, που περιήλθε στην κυριότητα των κατοίκων του Σελίου με συμβολαιογραφική πράξη αγοράς από το βασιλιά Κωνσταντίνο (!) (αρ. Συμβολαίου 11.600 / 26-1-1921) του συμβολαιογράφου Θεσσαλονίκης Β. Κατοπόδι. Ο Μικρός Μεράς διοικείται, με βάση το καταστατικό του, από πέντε (5) αιρετά μέλη.

Βλάχοι Σελιώτες (366 αρχικοί αγοραστές και 727 αρχικά μερίδια-μπάσνες) αγόρασαν εξ αδιαιρέτου επίσης από τους κληρονόμους του βασιλιά Κωνσταντίνου και το μεγάλο Μερά, το δασόκτημα του Σελίου, συνολικής έκτασης 74.664 στρεμμάτων με δυο συμβολαιογραφικές πράξεις (αρ. συμβολαίων 13284 / 30-8-1926 και 25164 / 11-4-1927 ). Ο ίδιος βασιλιάς Κωνσταντίνος είχε πουλήσει πιο μπροστά στους Αρβανιτόβλαχους του Άνω Σελίου έκταση 7007 στρεμμάτων (αρ. Συμβολαίου2126 / 21-1-1921). 
Ως τη δεκαετία του ’70 το Σέλι διατηρούσε την παλιά του φυσιογνωμία: όλο πέτρινο. Από τότε, άλλαξε όψη. Μεγάλα και εντυπωσιακά σπίτια, όχι πάντοτε καλαίσθητα, καλύπτουν τα παλιά πέτρινα σπίτια που διασώθηκαν , και δείχνουν τις ευκαιρίες που χάθηκαν να έχει το χωριό μια άλλη ανάπτυξη. Ωστόσο, το Σέλι προνομιακό από πολλές απόψεις , μπορεί και σήμερα να γίνει ο πιο ελκυστικός προορισμός για καλοκαίρι και χειμώνα , αν αξιοποιηθούν ανάλογα τα συγκριτικά του πλεονεκτήματα και το αρχαιότερο στην Ελλάδα χιονοδρομικό κέντρο που διαθέτει.


ΣΕΛΙΔΑ 4
Το 1822, μετά την κατάπνιξη της επανάστασης της Νάουσας , όλη η μανία των Οθωμανών διοχετεύθηκε σε μαζικές καταστροφές. Πάνω από εβδομήντα χωριά του Βερμίου καταστράφηκαν. Ανάμεσά τους και το Ξηρολίβαδο. Ερείπια είδε ο γάλλος περιηγητής F. Pouqueville που πέρασε από το Ξηρολίβαδο το 1806. Οι Wace και Thomson , που πέρασαν από το χωριό το 1911, δε βρήκαν καμιά ταφόπλακα στην παλιά εκκλησία μετά το 1770. Ερείπια βρήκαν και οι πρώτες οικογένειες του Χατζηγώγου, του Μπουσμπούκη, του Βράνα, του Τσάρα, του Πράπα, του Καπρίνη, που εγκαταστάθηκαν τις επόμενες δεκαετίες σε αυτό. Αργότερα ήρθαν και εγκαταστάθηκαν στην Τσαρκόβιανη (Μικρή Σάντα) οι Κουπατριαραίοι, που αποτελούν σημαντικό μέρος του Ξηρολιβαδιώτικου πληθυσμού. 
Η παλιότερη ιστορία του χωριού δε μελετήθηκε, αν και υπάρχουν στοιχεία που μπορούν να ανοίξουν δρόμους. Τα έγγραφα του Τουρκικοί Ιεροδικείου της Βέροιας μπορούν να βοηθήσουν σε αυτό. Στο Αρχείο του Μετσοβίτη ερευνητή και συγγραφέα Γ. Πλατάρη σώζεται τραγούδι , που αναφέρεται στο θάνατο του Φλόκα, το 17ο αιώνα, στο δρόμο του για την Πόλη, πριν περάσει από την Θεσσαλονίκη, στον Αγιογιώργη στην περιοχή Livadeaseaca =ξηρό λιβάδι.(!).

Το χωριό βρίσκεται στη φυσική διάβαση που συνδέει τη Δυτική Μακεδονία και την Ήπειρο με την Κεντρική Μακεδονία και τη Θεσσαλονίκη. Από το Ξηρολίβαδο περνούσε η βασιλική στράτα, που υπολείμματά της ακόμη σώζονται, ίσως από την εποχή των αρχαίων Μακεδόνων, ίσως η μεταγενέστερη ρωμαϊκή Via Regia, που συντούσε το μεγάλο Δρόμο (Calea Marea), την Εγνατία οδό (Via Egnatia). Γι αυτό ήταν εύκολη λεία κάθε είδους επιδρομέων. Αυτός ήταν ο λόγος που οι Βλάχοι του Ξηρολιβάδου δεν αγόρασαν το βουνό, κάτι που δεν εμπόδισε το Σιορ Μανωλάκη και τον Γιασέρμπεη , οι οποίοι και το αγόρασαν. Αυτών τσιφλίκι το βρήκε ο Weigant τo 1895 , όταν επισκέφθηκε την περιοχή. Για πρώτη φορά, οι Ξηρολιβαδιώτες γίνονται ιδιοκτήτες το 1937 ( αρ. συμβολαίου 21542/ 11-5 1937), όταν οι Ν. Πράπας, Δ. Καπρίνης, Ι. Σαμαράς και Α. Τσιαμήτρος ως πληρεξούσιοιι 227 περίπου Ξηρολιβαδιωτών αγόρασαν την περιοχή του Ξηρολιβάδου ( 8000 στρέμματα ) από την Εθνική Τράπεζα, που διαχειριζόταν την ανταλλάξιμη περιουσία, και συνέστησαν το Συνεταιρισμό Διαχείρισης Συνιδιοκτησίας Ξηρολιβάδου. Πιο πρόσφατοι οι συνεταιρισμοί Κτηνοτρόφων και Αποκατάστασης Ακτημόνων. Στα χρόνια της κατοχής, το Ξηρολίβαδο γνώρισε νέα καταστροφή από τους Γερμανούς και τους ντόπιους, από τα χωριά της Κοζάνης, συνεργάτες τους. Ως τη δεκαετία του 70 το Ξηρολίβαδο ήταν σχεδόν ερειπωμένο. Σιγά-σιγά άρχισε η ανοικοδόμησή του και έφτασε στη σημερινή του μορφή. Ένα χωριό πανέμορφο, σε μια περιοχή υψίστου φυσικού κάλλους, σε ένα μοναδικής ομορφιάς οροπέδιο.


ΣΕΛΙΔΑ 5
Τσελιγκάδες από το Σέλι και το Ξηρολίβαδο, την τελευταία δεκαετία του 19ου αιώνα και ως το 1903, αγόρασαν τμηματικά την περιοχή της Ντόλιανης , η οποία αποτελούνταν από 24 τσιαουσλίκια, , και ίδρυσαν το χωριό Ντόλιανη. Αγοράστηκε για να αποτελέσει χειμαδιό για τα μεγάλα τσελιγκάτα τα δύσκολα χρόνια του ένοπλου μακεδονικού αγώνα, για λόγους προστασίας. Το 1916 , ο Στέριος Μάρκος, ο Ιωάννης Τσιόγκας, ο Απόστολος Χατζηγώγος και ο Νικόλαος Καρανίκας , ενεργώντας ως πληρεξούσιοι 93 οικογενειών της Ντόλιανης, αγόρασαν από τους διαμένοντες στην Κωνταντινούπολη κληρονόμους του Φαΐκ πασά (αρ. συμβολαίου 4381/14-41916) το βοσκότοπο Αρσούμπασι.

Το χωριό κτίστηκε βάσει πολεοδομικού σχεδίου που εκπόνησαν Βλάχοι φοιτητές στη Γαλλία. Γρήγορα αναπτύχθηκε, με σπίτια πέτρινα μοναδικά για την εποχή, αληθινά παλάτια, όπως του Ζοφόλη, του Τσιόγκα, του Ζησιάκου, του Μάρκου, του Ντέμου, του Παζάρα , του Μούρνου και άλλα. Πολλά χρησιμοποιήθηκαν για την αποκατάσταση των προσφύγων και όσα διασώθηκαν από τη μανία της τσιμεντοποίησης, παρουσιάζουν τεράστιο αρχιτεκτονικό και αισθητικό ενδιαφέρον. Το 1918 αποτέλεσε την κοινότητα Δόλιανης (Β.Δ.28-2-1918, ΦΕΚ. Α 152/1918), η οποία συμπεριελάμβανε και το Ξηρολίβαδο, το 'Aνω Σέλι και Κάτω Σέλι, και τη Μαρούσια. Μετονομάστηκε Κουμαριά το 1926( Δ. 1-11-1926 ). Το όνομα Ντόλιανη , στη σλαβική γλώσσα, ίσως σημαίνει χαμηλότοπος, ό.τι και είναι σε σχέση με το Σέλι και το Ξηρολίβαδο. Μεγάλες οικογένειες σήμερα είναι αυτές του Μανακούλη, του Τζήμα και του Καμπανάρη. Τα τελευταία χρόνια η Κουμαριά γνωρίζει πρωτοφανή ανάπτυξη.

Με αξιοποίηση και ευρωπαϊκών προγραμμάτων, δημιουργήθηκε τέτοια υποδομή σε ξενώνες και ταβέρνες, ώστε η Κουμαριά μπορεί να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις και του πιο απαιτητικού επισκέπτη.


ΣΕΛΙΔΑ 6
Οι Βλάχοι, όντας ιδιοκτήτες τέτοιων εκτάσεων στο Βέρμιο, που θεωρείται από τους καλύτερους βοσκότοπους στη νότια Βαλκανική, ανέπτυξαν σε τέτοιο βαθμό την κτηνοτροφία, ώστε τα γιδοπρόβατα στο Βέρμιο ξεπέρασαν τις 130.000 και οι κάμποι κατακλύζονταν το χειμώνα από τα βλάχικα κοπάδια. Οι Μπαντραλεξαίοι ξεχειμώνιαζαν αρχικά στην Κασάνδρα και αργότερα στον Κολινδρό και στο Κίτρος στον κάμπο της Κατερίνης. Στην ίδια περιοχή, στον Κούκο , είχαν τα χειμαδιά και οι Καραβιδαίοι . Στο τσιφλίκι των Καραβιδαίων δημιουργήθηκαν , με την αποκατάσταση, τέσσερα προσφυγικά χωριά. Οι Τοσκαίοι , οι Σανταίοι (Γιωτίκα) , οι Βερραίοι στον κάμπο της Θεσσαλονίκης, στη Βραχιά (Καϊλί). Τα φαλκάρια του Τζιμούρτου, του Τζήμα και του Νίκα στο 'Aδεντρο, του Μπέκα στη Σίνδο (Τεκελί). Οι Μπαρμπαρουσαίοι κατέβαιναν στο Ζερβοχώρι, οι Κολιοί στα Γυμνά (Golo Selo) στον κάμπο των Γιανιτσών, το φαλκάρι του Λούκα στο Καρασούλι (Πολύκαστρο), οι Κυρτσαίοι αρχικά στη Θεσσαλονίκη στη Γεωργική Σχολή και στην περιοχή του Σιδ. Σταθμού ως τη Σταυρούπολη, και αργότερα στη Λάκκα στους Γεωργιανούς, οι Ζαφειρογιανναίοι και οι Σπανοί στο Βρωμοπήγαδο. Στη Ραχιά (Αράχωβα) ο Καπετάνος και ο Νταλέκος, ο Τσιαμήτρος Γιαντσούλης, ο Ζιώγας (Σιαμπάνης) και ο Χριστόδουλος. Στους Γεωργιανούς ο Λούρης και ο Μάνιας, στα Παλατίτσια ο Κάτσιος και ο Κουτσιόφτης, στη Νικομήδεια (Μπρανιάτα) οι Πιτουλιαίοι και οι Παπαγιανναίοι. Στο ίδιο μέρος και στο Μακροχώρι (Μικριγκούσι) οι Γκαλαϊτσαίοι.

Γύρω από τη Βέροια, όλοι οι λόφοι ήταν γεμάτοι από τις στάνες του Μπιζέτα, του Γιάκα, του Κόγια, του Ζιώγα στο Παλιομπάτζι.

Από το Ξηρολίβαδο, οι Χατζηγωγαίοι ξεχειμώνιαζαν στον Αγιογιάννη, δίπλα στον Αλιάκμονα, οι Μπουσμπουκαίοι στο Δαμάσι στον Τύρναβο, οι Τσακταναίοι στο Μπισίκι, τη σημερινή περιοχή της Βόλβης, οι Καπριναίοι στην Τόπλιανη (Γεωργιανούς) και στην Καστανιά, οι Τσαμητραίοι στην Τσαρκόβιανη (Μικρή Σάντα) και στο Ντουρμάνι, όπως και ο Μπιζέτας, ο Τσιαβός στον Ίσβορο, οι Καρακωσταίοι στη Τζιαμάλα (περιοχή Ασωμάτων). Από την Κουμαριά οι Τζημαίοι στη Χαλκιδική, στο τρίτο πόδι.

Τα τοπωνύμια στο Βέρμιο πιστοποιούν τη βλάχικη κυρίαρχη παρουσία. Ενδεικτικά αναφέρονται : Groapa al Gizari, Guva al Michali, La Ducata, Coarda al Tambari, Cinlu al Ditsia, la Fats στο Σέλι. La Padea, La Bara, La Cinji, La Tsara aroshia, La Tsiorlu atselu m(u)shiatlu, La Faglu atselu groslu στο Ξηρολίβαδο. La Kastrii, La Valea marea shi Valea njica, la Aratsili, , La Muma di apa, La Shioputi , la Maslu di Vats, Cavana στην Κουμαριά.
Παράλληλα με την κτηνοτροφία, οι Βλάχοι της Βέροιας ασχολήθηκαν με τις μεταφορές. Εξάλλου, οι κυρατζήδες στα Βαλκάνια ήταν σχεδόν όλοι Βλάχοι. Πάνω από τρεις χιλιάδες κυρατζίδικα μουλάρια και άλογα είχαν τα τρία βλάχικα χωριά του Βέρμιου και οι μεταφορές στην ευρύτερη περιοχή ήταν αποκλειστικότητά τους. Γνωστοί κυρατζήδες οι Καραγιανναίοι, ο Τσέας, ο Αδαμίκος, ο Γκασνάκης, ο Ζιαμπούλης, ο Καρανάσιος, ο Τσιαπάρας, ο Κύρτσιος, ο Γκίκας, ο Ζιάκος, ο Τζιμαντάκος , ο Μπέκας, ο Γκάλαβος, ο Τζιατζιάς, ο Μανακούλης οι Γκαλαϊτσαίοι ως τελευταία και άλλοι πολλοί.

Αλλά και στο εμπόριο και στη βιομηχανία, οι Βλάχοι της περιοχής μας δεν έμειναν πίσω. Ενδεικτικά αναφέρονται το εργοστάσιο του Σωσίδη από τη Νέβεσκα, ο μύλος ( 1912) του γιατρού Στέριου Μάρκου , από αβδελιώτικη οικογένεια η οποία ήρθε στην περιοχή γύρω στα 1870, και που ο γιος του Στέριου Γιάννης Μάρκος διετέλεσε δήμαρχος Βέροιας. Σήμερα, στο μύλο του Μάρκου στεγάζεται το βυζαντινό μουσείο. Γνωστές οι δραστηριότητες του Μπουτάρη στην ευρύτερη περιοχή της Ημαθίας, όπως επίσης και οι δραστηριότητες της οικογένειας Χατζηγώγου, που διατηρούσε εμπορική αλληλογραφία με την Αμερική , όπου και έκανε τεράστιες εξαγωγές τυριών. Στα χωριά του Βέρμιου αλλά και στον κάμπο λειτουργούσαν πολλά τυροκομεία. Του Χατζηγώγου, του Ζαρκάδα, του Κολιού, του Τζήμα, του Σούμπουρου, του Πράπα, του Βέρρου, του Γιοτίκα, του Σαμαρά, του Μπέκα, του Καραγιάννη, του Γκιζάρι, του Μπέλα και άλλα. Σε αυτά αναδείχτηκαν άριστοι μάστορες όλων των ειδών τυριών, που δούλεψαν σε όλα τα τυροκομεία της νότιας Βαλκανικής.


ΣΕΛΙΔΑ 7
Από τα Βλαχοχώρια του Βέρμιου αναδείχτηκαν σημαίνουσες προσωπικότητες σε πολλούς τομείς.

Τρίτη γενιά Μπαντραλεξαίων ο Παύλος, γαμπρός του Χατζηγώγου, και ο Πέτρος Μπαντραλέξης, πρώτα ξαδέλφια, οι οποίοι σπούδασαν στην Αθήνα, πρωτοστάτησαν στην εξέγερση του Κολινδρού (1878) που κατέληξε στο ολοκαύτωμα στους 'Aγιους Πάντες, πάνω από τα Παλατίτσια, όπου όπως αναφέρει η παράδοση, εφτά γυναίκες ρίχτηκαν στο γκρεμό, στο βράχο του Γαλακτού, για να μην πέσουν στα χέρια των Τούρκων. Ανάμεσά τους η Κατερίνα Νιώπα που έπεσε με το μωρό της , το Γιάννη, που δε σκοτώθηκε και το βρήκαν δίπλα στη νεκρή μάνα του. Ο τάφος του Πέτρου Μπαντραλέξη βρίσκεται στο νεκροταφείο της Βέροιας (αρ. 29 ή 87 παλιά στην παραστατική απεικόνιση της ΤΥΔ, 1953), με την επιγραφή: "PETRE G. BATRALEXI, 1837-1919". Από το Διχαλεύρι του Ξηρολιβάδου καταγόταν ο αγωνιστής του '21 Καρατάσος και ο Λιόλιος ο Ξηρολιβαδιώτης, γαμπρός σε αδελφή του Μάρκου Μπότσαρη.

Από το Σέλι καταγόταν και ο Κ. Σαμαράς, από την οικογένεια Τόσκα, ο μακροβιότερος γενικός διευθυντής της Διεθνούς Έκθεσης Θεσσαλονίκης, που επί των ημερών του η Έκθεση άλλαξε όψη. Στο Ξερολίβαδο ανάγονται οι ρίζες του Μανόλη Τριανταφυλλίδη, του μεγάλου νεοέλληνα γλωσσολόγου, και από το Ξηρολίβαδο κατάγεται ο Ilia Carafoli, καθηγητής Αεροδυναμικής, πρωτοπόρος στην αεροναυπηγική. Στην Κουμαριά , στο Brazi, γεννήθηκε ο Giorgi Murnu, ακαδημαϊκός στο Βουκουρέστι, από τους μεγαλύτερους ομηριστές-μεταφραστές στον κόσμο. Ο ζωγράφος Τούσιας Καμπανάρης (ή Αναστασίου ή Αναστασόπουλος), ο οποίος αγιογράφησε την Αγία Τριάδα και μεγάλο μέρος του Αγίου Αντωνίου ήταν Ντολιανίτης , από τη μεγάλη οικογένεια του Καμπανάρη, σήμερα Αναστασίου. Στα πλαίσια ενός ημερολογίου λογικό είναι να μην αναφέρονται όλες οι δραστηριότητες των Βλάχων της Βέροιας και να υπάρχουν παραλείψεις. Απλά, το σύντομο αυτό σημείωμα , ίσως αποτελέσει αφόρμηση για μια ευρύτερη μελέτη. Για το σκοπό αυτό ο Σύλλογος θα δεχτεί πιθανές διορθώσεις, συμπληρώσεις, νέες πληροφορίες και στοιχεία γραπτά αλλά και προφορικά.


Επιμέλεια: Διοικητικό Συμβούλιο Συλλόγου Βλάχων Βέροιας - Επιστημονική Επιτροπή Συλλόγου Βλάχων Βέροιας

Κείμενα: Γκαλαΐτσης Τάκης

Φωτογραφίες: Αρχείο Συλλόγου Βλάχων Βέροιας

Πηγές:

  • Αρχείο Συλλόγου Βλάχων Βέροιας

  • Α .Β. ΠΑΠΑΒΑΣΙΛΕΙΟΥ: Ιστορικά Σημειώματα για τους Βλάχους ή Κουτσοβλάχους

  • Γ. Χ. Χιονίδη: Οι Ανέκδοτες Αναμνήσεις του Γιώτη (Παναγιώτη) Ναούμ για τους Βλάχους της Ηπείρου και Μακεδονίαςστη διάρκεια του 19ου αιώνα και για την Επανάσταση του 1878 στη Μακεδονία

  • Αστέριος Ν. Τζίμα: ΣΕΛΙ, Μια ακόμη Μέκκα των Βλάχων, Βέροια 2005

  • Αναστάσιος Βασιάδης: Ξηρολίβαδο χουάρα μουσιάτα, Δήμος Βέροιας 2006

  • Γ. Πλατάρη- Τζίμα: Το Σημειωματάρι ενός Μετσοβίτη (1871-1943)

  • Αστέριος Κουκούδης: Οι Βεργιάνοι Βλάχοι

  • Pouqueville: Vouayage en Grece, Παρίσι 1826

  • Wace - Thomson : Οι Νομάδες των Βαλκανίων

  • Gustav Weigand: Οι ΑΡΩΜΟΥΝΟΙ (ΒΛΑΧΟΙ), Α τόμος1895. Μετάφραση Kahl Thede, Θεσσαλονίκη 2001

  • Γιώτα Φωτιάδου - Μπαλαφούτη: Εμείς οι Βλάχοι

  • Αναστάσιος Ε. Χριστοδούλου: Ιστορία της Βέροιας, 1960

  • Κώστα Μπίρκα: ΑΒΔΕΛΛΑ